De 100 Boerderijen van Hank

In 2013 hield de Archief*Kring Hank een expositie over de 100 boerderijen die Hank ooit rijk is geweest. Hieronder belichten we enkele oude boerderijen. Daarna volgen de foto’ s van de 100 boerderijen van Hank. Klik op de foto om te vergroten.

GESCHIEDENIS VAN DE BOERDERIJEN VAN HANK.

Na de inpoldering ging het inwoner getal van Hank gestaag omhoog. Hier was immers nieuw land en daarmee nieuwe kansen. Volgens het aardrijkskunde boek uit 1838 telde Hank toen 70 huizen, 80 gezinnen, 390 inwoners, en een school met 55 leerlingen. Dussen (1838) 285 huizen, 343 gezinnen, 1610 inwoners, school Muilkerk met 50 leerlingen. 29

De wegen waren vaak enkel modder waar men in natte jaargetijden tot de enkels in wegzakte. De dorpen waren dan per rijtuig niet langer bereikbaar en het leek wel of er achter dit land geen land meer was. De poorten van de steden gingen s’- avonds dicht en sloten het platteland buiten in totale duisternis. De voetbode bezorgde slechts twee keer per week postcorrespondentie van of naar Heusden. ( uit: spreekbeurt Ton Lensvelt ) Vanaf november tot maart was men in Hank geheel op zichzelf aangewezen. Vermogende buitenstaanders zoals de heer Tulleken, heer van Rijswijk, zagen er toch brood in en hij liet rond 1800 de Oude Pannehoef  bouwen. Eerder in 1792 had een nazaat uit het roemruchte Belgische geslacht  Delcourt de Paulushoeve laten bouwen. En zo hebben vele boerderijen in Hank een eigen geschiedenis.

Aantal boerderijen en woningen (naar klasse) in Kanton Heusden ± 1830

Opmerkelijk is, dat de Hank en Dussen in die tijd zowel in oppervlakte als in absolute inwonersaantallen de grootste gemeente van het Land van Heusden en Altena was. Met 5,5 bewoner per pand, zat men exact op het gemiddelde van de streek, maar met 55 inwoners per vierkante kilometer, bleef men daar weer behoorlijk onder, maar daaraan was de dunbevolkte Biesbosch debet. Met een bevolkingsaanwas van 12% per decennium in de periode 1795-1820 zat Hank en Dussen nagenoeg op het gemiddelde voor de streek van +14%.

Na de objectieve opmeting door het kadaster ging de belasting in Hank en Dussen flink omhoog. Het stijgingspercentage bedroeg er 77%, waar het gemiddelde voor het gehele kanton Heusden “slechts” +36% was. Ook Werkendam zag de aanslag met 75% stijgen, terwijl deze in Almkerk, Andel en Eethen beperkt bleef en in Giessen zelfs licht daalde. 30

Een derde van de woningen in de gemeente stond in Hank. De bebouwing of betimmering (gebouwen) was ingedeeld in diverse klassen. Hank telde slechts 3 panden door bouwlieden (boeren) bewoond die goed onderhouden waren en “naar hunne verschillende ruimte veelal geriefelijk ingerigt”.

Het hoogst geklasseerde pand (klasse 2) was de Pannenhoef langs het Peerenboomse gat, in eigendom bij Tulleken uit Nijmegen, Heer van Rijswijk. Hij zal er vast niet gewoond hebben. Net als in de Biesbosch was met de privatisering van de polder in 1722 van lieverlee veel goede landbouwgrond aangekocht door vermogende buitenstaanders. Later kwam de boerderij in bezit van Staal, die van oudsher meer grond langs het Peerenboomse Gat in eigendom hadden.

Theodorus Oswald Tulleken (1725-1795), heer van Rijswijk en de Landen van Altena, geb. Elnurg Gld., ritmeester bij de cavallerie in statendienst, geh.met Elisabeth Wolffsen uit Elburg (zijn nicht). Zijn broer was getrouwd met een Heineken.

Boerderij “Twee Linden” van Piet van Arjaane aan de Buitendijk

Eén trapje lager ingeschaald was de boerderij van Adriaan Koekoek aan de Buitendijk. Deze boerderij, de Twee Linden genoemd maar bij u bekend als die van “Piet van Arjaane”, is in 1966 afgebrand.

Nummer 3 op de ranglijst betrof een boerderij even voorbij de Vier Banne, vlakbij de latere Loswal en bij boerderij De Krimp (met grasdrogerij van Jan de Horn), destijds in bezit van Teunis Groeneveld (geen afbeelding beschikbaar).

De Midden Klasse omvatte 26 panden van het totaal beschikbare woningencontingent. Deze werden omschreven als “ mindere en geringe boerderijen en woningen van ambachtslieden, welke zich in zeer verschillende staat en bouworde bevinden”.

In Hank betrof het echter alleen boerderijen.

Koningshoeve aan de Kamersteeg

Tot deze middenklasse behoorde de terpboerderij uit 1754? op de plek van de latere Koning Willem III hoeve. Bij mijn weten de eerste binnendijkse boerderij in de nieuwe polder. Bij de eerste kadastrale opmeting in 1830 was deze in eigendom van Gerard Schippers. De Koningshoef werd pas later, in 1857, gebouwd. Baron van Fridagh heeft de hoef lange tijd in bezit gehad. Latere eigenaars waren Van Drunen, Boender (1931-1970) en Van Velthoven. Het pand is op 24 mei 1953 afgebrand, maar in 1954 weer herbouwd.

Boerderij op hoek Nieuwesteeg (thans Kerkstraat in Hank)

Ook deze boerderij van Van der Pluijm, destijds van Adriaan Schippers, op de hoek van de Nieuwe Steeg in Hank, werd onder de middenklasse geschaard. De boerderij uit 1803 staat er nog steeds, al heet het daar nu de Kerkstraat.

Paulushoeve in het Langewerf

Wat lager geclassificeerd maar nog wel behorende tot de middenklasse was de Paulushoeve uit 1792 in het Langewerf. Deze was eigendom van Delcourt uit Leiden, nazaat van een befaamd Belgisch geslacht dat fortuin had gemaakt in de lakenhandel.

Boerderij van Van Vugt in het Langewerf

De nabij gelegen hoeve van de weduwe Hendrik van der Zanden uit Dordrecht, later in eigendom van Van Vugt, zat eveneens in dezelfde categorie.

Oude boerderij van Jan Velthoven vooraan op de Peerenboom

Aan de Peerenboom had je de boerderij van eerder aangehaalde Gerard Johannes van der Pluijm en Maria van Honsewijk. Later is daarvoor deze monumentale boerderij van Jan van Velthoven in de plaats gekomen.

Boerderij van Janus Wagemakers in de bocht van de Peerenboom

En even verderop, in de bocht van de Peerenboom stond de boerderij van Cornelis Janse van Dinteren bij u beter bekend als de boerderij van Janus Wagemakers.

Polderhuis aan de Heuvelweg op Jannezand

Andere middenklassers waren: het polderhuis uit 1807 op Jannezand, de boerderij van Richard van der Pluijm op de dijk bij de Vier Banne, de twee boerderijen aan de Nieuwe Steeg schuin tegenover de drie hùskes: van de weduwe Adriaan Willemse van Dinteren (het geboortehuis van Theodora van Dinteren van de 18 kinderen), respectievelijk van Willem Roubos, maar ook de boerderij van de weduwe Jan Peter Pellekaan bij de Barrière, de kruising van de Hankse Buitenkade met de Straatweg.

Doch bijna 70% van de beschikbare woningen en andere bouwsels behoorden tot de allerlaagste klassen, zijnde: “Woningen der arbeiders en dagloners, veelal uit een vertrek zamengesteld en in slechten staat van onderhoud”, of nog erger “woningen uit hout en leem vervaardigd” de laatsten door het kadaster heel veelzeggend omschreven als “de armoe tot schuilplaats dienende”.

Bron: Archieven Ton Lensvelt Dussen, Archief*Kring Hank